Oproep tot strijd tegen antisemitisme in België - Wanneer komt het besef?

Gepubliceerd op 12 januari 2026 in Le Soir en in Knack (in verkorte versie).

Hoewel het nooit volledig is verdwenen, bereikt antisemitisme in België – net als elders – een dramatisch hoog niveau. Na de dodelijke aanslag voor een synagoge in Manchester op 2 oktober 2025, op Jom Kipoer, was het de joodse feestdag Chanoeka die op 14 december het doelwit werd van een bloedbad in Sydney. Vijftien mensen kwamen om en een veertigtal raakte gewond. Deze antisemitische aanslagen doen denken aan een triest maar ook in België geldig feit: een groeiend aantal Joden voelt zich onveilig in hun eigen land, bang voor hun leven of dat van hun dierbaren bij dagelijkse gebeurtenissen (feestdagen, op de schoolweg, synagoge…).

De Franse politicoloog Philippe Marlière benadrukt: “Elke activiteit vereist een veiligheid die even abnormaal als schokkend is. Toch wordt deze abnormale situatie al lange tijd als ‘normaal’ beschouwd.” Bovendien rust het grootste deel van die voortdurende beveiliging op de Joodse gemeenschappen zelf, die al zwaar belast zijn door de beperkingen en uitdagingen waarmee ze geconfronteerd worden.

Joods zijn in België vandaag betekent ook dagelijks antisemitisme ervaren: op straat bij zichtbare tekenen, in gewone sociale interacties of op sociale media. Zoals politicologe Nonna Mayer opmerkt, kan kritiek op Israël en het beleid van haar regering in sommige gevallen omslaan in het stigmatiseren en buiten de groep plaatsen van Joden, puur omdat ze Joods zijn. “Dat is antisemitisme. […] De context na 7 oktober heeft het mythe van de ‘dubbele loyaliteit’ opnieuw doen opflakkeren.” Naast dit constante wantrouwen wordt het dagelijks leven van deze minderheid ook zwaar beïnvloed door de hele reeks antisemitische mythen en stereotypen (Joden en geld, Joden die achter de schermen de wereld beheersen, enz.), zoals blijkt uit de getuigenissen^[1] die het Collectief Golem België verzamelde.

Dit niveau van antisemitisme ontwikkelt zich in een context waarin andere vormen van racisme en discriminatie – vooral moslimhaat – floreren, waardoor een klimaat van polarisatie en wrok ontstaat. Het is dan ook niet ongewoon dat dezelfde logica van wantrouwen en beschuldiging opduikt: de ene groep wordt verdacht van “genocidaal pro-Israëlisch zionisme”, de andere van steun aan jihadistisch terrorisme of aan de Moslimbroederschap. Dit leidt ertoe dat steeds meer Joden in België zich afvragen wat hun toekomst in eigen land zal zijn, of zelfs overwegen te vertrekken.

In het licht van deze gepolariseerde situatie zijn de reacties van België – zowel vanuit de civiele samenleving als vanuit de politieke leiders – volledig ontoereikend.

Rechts: strategisch opportunisme

Aan de rechterkant zien we vaak een vorm van opportunisme: het lot van de Joden wordt ingezet als instrument in een “culturele oorlog” tegen links, moslims of tegen solidariteit met het Palestijnse volk. Maar wanneer vijandige houdingen tegenover Joden uit de eigen rangen komen, blijft het oorverdovend stil. Dat bleek onder meer uit de recente weigering van de Vlaamse minister-president, Matthias Diependaele (N-VA), om zijn wensen voor het Joodse nieuwjaar over te maken aan een gemeenschapsblad, waarbij zijn kabinet die weigering in eerste instantie motiveerde met de situatie in Gaza.

Deze perceptie van strategisch opportunisme wordt versterkt doordat de strijd tegen antisemitisme helemaal wordt losgekoppeld van de strijd tegen andere vormen van racisme, soms zelfs tegenover elkaar wordt geplaatst, en doordat het overheidsbeleid op dit vlak bij de verschillende regeringen van ons land, die gedomineerd worden door rechtse partijen, tekortschiet. Zo haalt de coalitie Arizona een kwart van de financiering van UNIA weg, de federale instelling die belast is met de bestrijding van racisme en antisemitisme. Ter vergelijking: de Deense regering stelde in december 2025 een plan tegen antisemitisme voor met een budget van 16 miljoen euro.

Op Belgisch federaal niveau is de enige concrete maatregel die dit uitvoerend orgaan voorstelt een juridisch meer dan twijfelachtig instrument, waarvan de effectiviteit quasi nul is. De mogelijkheid voor de regering om feitelijke verenigingen te ontbinden – zonder tussenkomst van de rechter – kan worden aangewend voor vrijheidsbeperkende doeleinden en een “culturele oorlog”, en wordt daarom betwist door tal van specialisten in fundamentele rechten én door brede lagen van het maatschappelijk middenveld.

Links: pijnlijke desinteresse

Aan de linkerkant, vooral binnen sociale en verenigingsnetwerken, is de overheersende houding tegenover de stijging van het antisemitisme er een van onverschilligheid, soms van ongemak, en in sommige gevallen zelfs van een volstrekte ontkenning, waarbij zowel de cijfers als de getuigenissen van de betrokkenen volledig genegeerd worden. Er zijn ongetwijfeld hier en daar enkele geïsoleerde initiatieven geweest, maar hoe en waarom wordt er in het brede netwerk van verenigingen, vakbonden, tussenliggende organisaties, intellectuelen en linkse partijen – die zich normaal gezien profileren als een cruciaal sociaal vangnet tegen haat – zo weinig gezegd of gedaan in de strijd tegen antisemitisme? Om te beseffen hoe onderbelicht dit onderwerp is, volstaat het om het woord “antisemitisme” in te voeren in de zoekfunctie van de belangrijkste websites van progressieve organisaties, om vast te stellen dat het er bijna volledig ontbreekt.

Hoe kan men zich antiracistisch noemen en tegelijk wegkijken wanneer de hoogste golf van antisemitische haat die het land in lange tijd heeft gekend, over België raast? Waarom is het zo moeilijk geworden om over antisemitisme te spreken in linkse politieke ruimtes, of gewoon over wat Joden dagelijks meemaken? Verwijst deze onverschilligheid van sommige actoren in de Belgische samenleving naar onwetendheid of naar ongemak? Of gaat het om lafheid, gezien de verwarring die bij een aanzienlijk deel van de bevolking (alle herkomsten door elkaar!) bestaat tussen Joden en het beleid van de Israëlische regering? Een verwarring waardoor sommigen vrezen te worden gezien als aanhangers van Netanyahu wanneer ze zich tegen antisemitisme uitspreken. Hoe dan ook, antisemitisme enkel aanhalen om de instrumentalisering ervan door rechts, extreemrechts of de Israëlische regering aan de kaak te stellen, is onwaardig voor een echt antiracistisch engagement.

Ook de strijd tegen antisemitisme zal geen vooruitgang boeken zolang men ervan uitgaat dat de verbetering van de levensomstandigheden van een groep Belgische burgers “hier” in hoofdzaak de verantwoordelijkheid zou zijn van een regering “daar”. In die redenering zouden Belgische burgers van Joodse afkomst of geloof hier maar in stilte moeten lijden, in afwachting van een beleidswijziging elders. In de kern verschilt deze benadering weinig van die van Joodse supremacisten die vandaag deel uitmaken van de Israëlische regering. Volgens hen hoeven Joden niets te verwachten van de landen waarin zij leven: alleen Israël zou over hun belangen waken en hen uitnodigen zich bij hun enige echte “vaderland” aan te sluiten. Het is nochtans essentieel eraan te herinneren dat Joden in België niet verantwoordelijk zijn voor de misdaden van de Israëlische regering, net zo min als andere minderheden verantwoordelijk zijn voor misdaden gepleegd door buitenlandse regeringen of organisaties waarmee zij culturele, historische of religieuze kenmerken delen.

Het is zonder twijfel de taak van links en van alle humanisten om zich te mobiliseren voor de rechten van het Palestijnse volk – in het bijzonder het recht op zelfbeschikking – en om de misdaden aan te klagen die zowel in Gaza als op de Westelijke Jordaanoever worden gepleegd, waar de Israëlische regering dag na dag haar kolonisatiepolitiek en haar geweld tegen de Palestijnse burgerbevolking voortzet. Maar het is evenzeer hun verantwoordelijkheid om na te denken over hoe kan worden voorkomen dat, zoals al ongeveer vijfentwintig jaar het geval is, elke actie van de Israëlische regering tegen de Palestijnen hier telkens opnieuw gepaard gaat met een piek aan antisemitische incidenten. Er bestaat geen toverformule, maar deze vraag niet ernstig behandelen komt erop neer antisemitisme tegen Joden hier als normaal te beschouwen. Die onverschilligheid tegenover antisemitisme leidt er bovendien toe dat allerlei mensen de criminele politiek van de regering-Netanyahu niet durven te bekritiseren, omdat zij zich in de steek gelaten voelen en daardoor het gevoel hebben dat Israël – hoe verwerpelijk het beleid van zijn regering ook is – de enige bescherming blijft tegen antisemitisme.

De armoede van het publieke debat en de armoede van het overheidsbeleid: deze vaststelling geldt, in zekere mate, ook voor vormen van racisme die andere minderheden treffen. Welke standpunten, welke strategische analyses, welk beleid op het terrein?

Naar een collectieve wake-upcall

Geconfronteerd met dit ongeziene niveau van antisemitisme is het hoogtijd dat de politieke krachten in dit land, samen met de sociale en verenigingsbewegingen, werk maken van een coherent actieplan om deze haat te bestrijden, evenals de andere vormen van racisme die vandaag welig tieren, met respect voor hun respectieve eigenheden. Zoals elke vorm van racisme kent ook het hedendaagse antisemitisme zijn specifieke kenmerken, die al te vaak onbekend blijven of onzichtbaar worden gemaakt. Er is nood aan een echte publieke politiek, die meetinstrumenten combineert met preventieve en educatieve maatregelen, een repressief luik (cf. de zaak-Brusselmans) en maatregelen inzake ondersteuning en bescherming.

Dat er meningsverschillen bestaan over bepaalde modaliteiten van de te ondernemen acties is normaal. Maar als partijen erin slagen om zich te vinden in tal van dossiers wanneer zij samen besturen op lokaal, regionaal of federaal niveau, dan moet dat ook voor dit thema mogelijk zijn, te beginnen bij de maatregelen waarover consensus bestaat.

In januari 2024 publiceerde UNIA een rapport met tien aanbevelingen voor een concreet actieplan tegen antisemitisme. Daarnaast bestaan er nog tal van andere mogelijke en noodzakelijke maatregelen, zowel op dit vlak als in de strijd tegen andere vormen van racisme. Dit vergt ook budgettaire middelen, in verhouding tot het cruciale belang van deze uitdaging voor de samenhang van onze samenleving.

Het is dringend nodig te pleiten voor een ware collectieve bewustwording, los van ieders culturele achtergrond en politieke overtuigingen.

Het is tijd voor een gezamenlijke wake-upcall.

Eerste ondertekenaars : Hassan BOUSETTA (Professor politieke sociologie aan de ULiège, voormalig senator), Caroline CARPENTIER (advocate), Julien CHANET (sociaal-cultureel animator), Pascal DELWIT (Professor politieke wetenschappen aan de ULB), Jan DUMOLYN (historicus aan de UGent), Mathias EL BERHOUMI (Professor constitutioneel recht aan UCLouvain), Hamza ESMILI (Sociaal antropoloog aan de ULB), Martin GEORGES (voormalig hoofdredacteur van het « Revue Politique »), Thomas GILLET (Maitre-assistent filosofie aan de HE2B), Thomas GUNZIG (Schrijver), Myriam LEROY (auteur), Marie PELTIER (historica, gespecialiseerd in complotdenken), Jean-Yves PRANCHÈRE (Professor politieke theorie aan de ULB), Céline ROMAINVILLE (Professor constitutioneel recht aan UCLouvain), Christophe SOIL (Professor economie aan de ULB), Edgar SZOC (Erevoorzitter van de Liga voor Mensenrechten), Nathalie Uffner (auteur en directeur van het « Théâtre de la Toison d’Or »), Martin VANDER ELST (Antropoloog aan UCLouvain), Olivia VENET (Erevoorzitter van de Liga voor Mensenrechten), Apolline VRANKEN (Architect).

Op initiatief van : Laura CALABRESE, Roxane GABET SEVERNE, Sacha GUTTMANN, Joanna PECZENIK, François PERL, Jérémie TOJEROW, Charlotte VAN COEVORDEN, Lucas BANGSGAARD Ninon BERMAN, Myriam BIOT, Sacha BRAUNER, Alexandre COFSMAN, Mateo CORDIER, Sacha DAMSKI, Jim DRATWA, Nicolas DELWARDE, Audrey ELBAUM, Noémie FELD, Moussia GARELIK, Sharon GECZYNSKI, Deborah GOL, Steve GRIESS, Nathan HANCART, Sacha HANCART, Sharon HANCART Yannick HARTSTEIN, Elie JESURAN, Salomé KAHN, Andrée KRIBUS, Erica LIPPERT, Muriel MARKOWITCH, Catherine MARKSTEIN, Valérie MARTINET, Alain MIHÁLY, Jim MOSKOVICS, Gilles NAEIJE, Eliott NAGAR Juliette PAGACZ, Hanna PICARD, Forster PERELSZTEJN, Simon RAKOVSKY, Gaspard RINGELHEIM, Julie RINGELHEIM, Dan SCHREIBER, Noa SUSSKIND, Jean VOGEL, Micha WALD, Athéna ZAMORA